मार्ग

चालतो मी सारखा हा
चालण्याला अंत नाही
चाललो कोठे कशाला
हीहि आता खंत नाही

एकदा पूर्वी मलाही
वेड होते शोधण्याचे
वेदनेवाचून काही
लाभ झाला त्यात नाही.

जाणत्या थोराकडेही
खूप केली चौकशी मी
शब्दजालातून कळले
अज्ञतेला पार नाही.

योजनेचा या नकाशा
ज्या ठिकाणी ठेवलेला
खंडकाने वेढलेल्या
त्या स्थळाला दार नाही.

ना कळावे हीच इच्छा
जो कुणी आहे तयाची
शोधतो त्याच्या कृपेचा
शोधका आधार नाही.

मी म्हणोनी सोडला तो
नाद आता मंझीलाचा
चालण्याचे श्रेय आहे
अन्य धर्माचार नाही।

-कुसुमाग्रज

मर्म

असा असे कि तसा असे मी
मीच मनाला पुसतो
उतार नसलेल्या गणिताचे
घुसळत पाणी बसतो.

घनश्याम मी मीच सुधाकर
तळीरामही मीच
मीच केधवा कीचक होतो
बलशाली अन नीच.

अशी मनाच्या रंगमंचकी
बहुविध पात्रे जमती
माझे मीपण कसे नेमके
त्यातुनी यावे हाती!

इतर जनांच्या व्यक्तित्वाचे
कीर्तन पडते कानी
उदार अमके कणखर तमके
ते मोठे अभिमानी !

कातरलेला कानसलेला
स्वभाव अपुला नाही
खंत मनाला कधी कधी ही
उगाच टोचत राही.

परंतु जेव्हा मलाही मिळते
लेबल 'ऐसे तैसे '
मर्म कळे मज जनरीतीचे
सुटते कुट जरासे.

निराकारता संमत नाही
ना समजे आम्हा ती
म्हणून तिजवर लिंपित बसतो
ही रेषांची माती!

-कुसुमाग्रज

पंतप्रधान

इंद्राघरचे पिउनि रसायन प्रधान आमुचे आले.
अलकेतील चीर यौवन येथे रूप काश्मिरी ल्याले.

चरण धरेवर शीर मेघावर कसरत कौतुकशाली
नक्षत्रांशी वरती चर्चा पद ठेचाळत खाली.

मुलात काका जगात स्नेही गुरुजी भारत देशी
छडी परजती कधी प्रजेवर मग्न कधी उपदेशी.

उडया घालती सभासागरी-पोलिसखाते तंग-
नाच जंगली जनात करती मुक्त खेळती रंग.

गतीत रमती, देशोदेशी फिरते नित्य विमान
निर्यातीच्या गटात यांचा केवळ पहिला मान.

सुत कातती पुकारती पण अणूयुगाची द्वाही
जनशाही स्थिर करण्यासाठी वरती नायकशाही.

थोडे पंडीत थोडे इंग्रज थोडी मोगल शान
कवी मीमांसक समाजवादी गांधीचा अभिमान

दावा पहाडी-कस्तुरी केशर परवानग सोमल काही
स्पतीकाचा घट, असे विलाखन मिश्रण नाही.

ताईत कुठला गळ्यात आहे कुणास ना हे कळले
मते घेउनी त्यांच्यामागे धावती पण मतवाले.

विशाल नयनी परंतु केव्हा पहा वेदना साचे
शब्दावाचुनी त्यात उकळते मानस मानवतेचे.

अतर्क्यतेतही एकाच निश्चित -आज वादळी रात
गहन तमी हा एकच जळतो नंदादीप जगात.

मनात माझ्या-

मनात माझ्या भलते नाही विचार जा त्या वार्याला
मेघाआडुनी लुकलुक नार्या चुघलखोर त्या तार्याला.
सौधावर मी उभी राहते
अस्तकालचे नवल पाहते
कुणी खुणावत खाली येते
क्षणात वळते मी माघारी दडते आत निवार्याला.
कधी नदीवर भरता पाणी
पैलतटावर गाते कोणी
अर्धा मूर्धा घडा भरोनी
तशीच येते घाटावर मी चारजणींच्या थार्याला.
आत्ममग्न मी कधी एकांती
नगर शिवेवर मार्गावारती
धुळीत कुसुमे अवचित पड़ती
स्पर्श न करते कधीही मी त्या गंधित मृदुल निखार्याला.
गवाक्षातुनी पहाटकाली
बघता, हलती दूर मशाली
मालवुनी मी दिवे महाली
कालोखाचे उत्तर देते त्या खात्धीत इशार्याला .
हे मतवाले स्वैरप्रवासी
लौकिक नीति नसे अशासी
भोग घडीचा मग सन्यासी
कुलवंताची कोण अशी या भुलेल चंचल पार्याला!

खुळे

अशी माणसे खुळीबावळी जाती बाजारात
कमी आणती जिन्नस पैसा जास्त सदा देतात.
असो नसो गाडीला गर्दी जागा नसते यास
उभ्या उभ्याने प्रवास करती त्रास नको कोणास.
घड्याळ असते जवळ परी ते किल्लीवाचून बंद
विलंब करिती सर्व ठिकाणी चाल मुळातच मंद.
हारावती सदऱ्याच्या गुंड्या, बूट सापडे एक
मुदत बार झाल्यावर जाती वटवायाला चेक.
कागद हरवे कचेरीत, ते मेजाखाली शिरती,
धांदलीत त्या पैसे पडती, दौत सांडते वरती.
पडती झडती अडखळती हे पराभूत व्यवहारी
वावरती या जगात परंतु अन्य जगात पथारी.
परी केधवा अघटीत घडते, काहि पणाला लागे
अशा बावळ्यामधून होती ज्वालांचे गिरी जागे.
अशा खुळ्याच्या जामावातुनी महाखुळे ते येती
जनावरातुनी माणसास जे पुढे जरासे नेती.
महाखुळे ते होते, असती, म्हणून आपण सारे
रुपयांसह पेटीत ठेवतो दोनचार हे तारे.

आनंदाची फुलबाग

ही बाग रसिक हो! आनंदाची फुलली,
जा फिरा, लुटा रस, इच्छा जरि मनि असली.
कित्येक सन्मती मधुर गंध सेवोनी
आनंदे डुलती, भूलति भान हरपोनी.
ज्या बाग बोललो परी मानवी नाच ती;
मग तिथे कोठली रम्य, नेटकी रीति?
ईश्वरी कृपेची लीला जी चौफेर,
हे तिचेच दर्शन एक आत बाहेर.
वनसृष्टीमंदिरी कुठली नीटस शोभा ?
त्या ताजमहाली सौंदर्याचा गाभा.
मृदू जातीसन्नीध शिला कठीण हृदयाची,
ठाउकेच सकलां, ऐशी रचना वनिंची.
लेखितो रसिक कुणी नीरस त्या विपिनाला,
परी तिथेच दिसते खरी हरीची लीला.
निर्वेध मनाने करुनी आंत प्रवेश,
सच्छील लोचने पहा गीत्वान देश.
कुणी प्रवेशद्वारी वानितील. हंसतील:
व्हा बधिर, अंध तई वृति ठेवुनी अचल.
मन रामो, न अथवा: तरि न दोष कवणाला;
रुची भिन्न जगाची ठावे आनंदाला.

आस

वैभवे सारी जरी ही पास होती;
काळजाला फक्त त्याची आस होती!
जीव माझा घेउनी तो दूर गेला;
जिंदगी बाकी इथे वनवास होती!
एकदा रागात त्याला बोललो बस...
कोणती मग दुशामानी माझ्यास होती!
वादळाने घेरलेल्या झोपडीची;
वेदना कळली कुठे वार्यास होती!
जीवनाला रूप आले वाळवंटी;
जीदागानी कोरडा मधुमास होती!
-शेख गणी